Box edukacyjny

Tu udostępniamy wiedzę - teoretyków i praktyków. Dla uczniów i nauczycieli.

Transformacja mediów> Sztuka informacji> Odbiór i tworzenie przekazów medialnych> Sztuka prezentacji i debaty> Film> Media publiczne> Czy wiesz że? (archiwum)> Pokój nauczycielski - inspiracje dydaktyczne> I edycja - Testy pierwszego etapu> I edycja - Testy drugiego etapu> I edycja - Broszura edukacyjna> II edycja - pytania i tematy> III edycja - pytania i tematy> IV edycja - pytania i tematy> V edycja - pytania i tematy>

Jak cię widzą. Prezentacja i autoprezentacja

Ada Maria Kurtycz

Przyglądając się od kilku lat maturzystom prezentującym wyniki swoich rocznych przygotowań do egzaminu ustnego z języka polskiego, odczuwam (jak wielu polonistów) pogłębiającą się frustrację z powodu braku świadomości zdających, że oto zaprzepaszczają okazję do tworzenia swego pozytywnego wizerunku. Nauczyciele jednak nie rozdzierają szat z powodu narastających problemów związanych z przygotowaniami do tego egzaminu, ale ustawicznie szukają rozwiązań i możliwości poprawy sytuacji, traktując tę pracę jako doskonały sposób na budowanie systemu wartości swoich uczniów. Przemówienia i prezentacje to formy komunikacji interpersonalnej realizowane w szkole na poziomie treści i relacji. Dziś kreowanie pozytywnego wizerunku przez wszystkich i wszędzie zmusza do wprowadzenia zasad prezentacji do edukacji na wszystkich poziomach. Kształcąc umiejętności i postawy uczniów, dążymy do tego, by skutecznie docierali do odbiorców, potrafili sobą zainteresować, prowokowali do stawiania pytań. Zachęcam do posługiwania się w tej pracy wskazówkami trenera personalnego, Miłosza Brzezińskiego, zabawnie i przystępnie wprowadzającego w podstawy technik wpływu (1). Ci nauczyciele, którzy mają świadomość, że 55 proc. informacji dociera za pomocą środków pozawerbalnych, 38 proc. za sprawą brzmienia głosu, a tylko 7 proc. znaczenia danej wiadomości dotyczy treści, w swoich przekazach dbają o stosowny wygląd, umiejętność operowania przestrzenią, mowę ciała, stosowność stylu i adekwatne do miejsca słownictwo.

Pomóżmy uczniom w budowaniu image’u

Przygotowanie uczniów do prezentacji zaczynam już w klasie pierwszej, zapraszając ich na pokaz najlepszych maturalnych wystąpień. Z niekłamaną satysfakcją obserwuję obie strony – maturzystów, odprężonych i swobodnych, bo wiedzą, że prezentują młodszym kolegom pracę ocenioną na 100 proc. i pierwszoklasistów, zasłuchanych, refleksyjnych, myślących zapewne: co mógłbym zrobić, żeby wypaść tak dobrze? Prosząc uczniów, by sobie wyobrazili, jak sami korzystają z modelowej umiejętności, podaję pod rozwagę następujące kwestie: 

Mówiąc o wartościach tego egzaminu, uczniowie wymieniają: dużą wiedzę, swobodę jej prezentowania, kompetencje i rzetelność przygotowania, doskonały język i funkcjonalną mowę ciała, znakomite opanowanie, przemyślane posługiwanie się materiałami pomocniczymi. Dostrzegają konkretną umiejętność, którą chcą odtworzyć. Świadczy to o tym, że i najmłodszym uczniom zależy, by być dobrze ocenianymi i postrzeganymi przez innych. Tu zaczyna się rola nauczyciela, który może wskazywać im wizualne i niewizualne składniki pozytywnego wizerunku, bowiem na egzaminie prezentują nie tylko materiał określony zakresem prezentacji, ale także siebie. Powinni więc wiedzieć, w jaki sposób przygotować się do przedstawienia treści oraz znać techniki skutecznego przekazu. Prowokujmy więc uczniów do przemyślenia różnych sposobów ujęcia tematu, a także zastanawiania się nad formą przedstawienia treści.

Praca nauczyciela, który chce pomóc uczniom w budowaniu image’u, wymaga od niego samego umiejętności autoprezentacji. Uczniowie chcą, by uczyli ich nauczyciele profesjonalni, mający rzetelną wiedzę, otwarci na dialog. M. Brzeziński podaje siedem zasad PR-u, które z powodzeniem odnieść można do nauczyciela, chcącego być ekspertem w swojej dziedzinie:

  1. Postawa ciała i wygląd.
  2. Uśmiech. 
  3. Częste używanie słów: umiem, potrafię, nauczyłem się, chcę. 
  4. Zapamiętywanie imion. 
  5. Wysyłanie komunikatów wspierających. 
  6. Operowanie właściwą strefą gestykulacji (powyżej obojczyków), która znamionuje charyzmę, entuzjazm, moc, siłę i energię.
  7. Indywidualność – reguła zapamiętywania wyjątkowych informacji na temat rozmówcy.

Brzeziński przywołuje jeszcze jedną zasadę, nazywając ją zasadą zero. Według niego jest to ciekawa osobowość (2)

Główne grzechy szkolnych prezentacji 

Nieudane prezentacje wynikają z braku przekonania i utożsamiania się z przekazywanymi treściami. Od zaangażowania i pasji prezentowania zależą wpływ i skuteczność wystąpienia. Autor przekazu, tak jak sprzedawca, musi być przekonany do produktu, który sprzedaje odbiorcy. Częstym powodem niepowodzeń autorów prezentacji jest brak umiejętności decentracji słuchaczy. Zdarza się, że w trakcie rozmowy uczeń słyszy od egzaminatora: ja bym inaczej sformułował tezę, ja bym tak nie powiedział. Tymczasem rolą odbiorcy, egzaminatora jest przyjęcie perspektywy mówiącego, ocena jego koncepcji badawczej, argumentów i wniosków, a nie tego, czego uczeń nie przygotował.

Na drodze efektywnej szkolnej prezentacji pojawić się mogą zewnętrzne bariery komunikacyjne i utrudnienia percepcyjne, takie jak hałas na korytarzu i za oknem, niewyraźna artykulacja prezentującego czy dekoncentrujące zachowania odbiorcy. Uczniowie skarżą się też na wybiórczość uwagi słuchaczy, którzy nie skupiają się na całości wypowiedzi, tylko na pojedynczych argumentach i wnioskach. Do wewnętrznych barier komunikacyjnych egzaminatorzy zaliczają odchodzenie od tematu i zasadniczej, logicznej linii argumentacyjnej oraz świadome i nieświadome blokady językowe. Tak więc, żeby prezentacja była skuteczna, jej autor musi zdawać sobie sprawę z istnienia barier komunikacyjnych.

Co?

Przygotowanie uczniów do prezentacji maturalnej trzeba zaczynać od zachęcenia do wyboru tematu, który jest im w jakimś sensie bliski. Rzecz dotyczy treści przekazywanych informacji. Słuchający musi mieć wrażenie, że prezentacja jest przygotowana dla niego i jest rzetelna. Prezentacja treści zaczyna się już na poziomie tezy lub hipotezy, czyli podstawowego komunikatu docierającego do odbiorcy. Częstym błędem jest formułowanie tezy za pomocą sloganów i frazesów. Tezy uczniowskich prezentacji rzadko mają charakter badawczy, jeśli już są stwierdzeniami, to bardzo oczywistymi. Przekazywane treści autor prezentacji musi „zagospodarować” w limicie czasu i słów. To często sprawia trudność uczniom ambitnym, rzetelnie przygotowującym prezentację przez kilka miesięcy, gdyż muszą podjąć decyzję co do sposobu ujęcia problemu, dokonać selekcji, zrezygnować z części zgromadzonego materiału i zweryfikować przygotowane materiały pomocnicze.

Jak?

Nauczyciel powinien wspierać przygotowanie szkolnych prezentacji, motywować, wskazywać dobre wzorce i błędy, których należy unikać. Uczeń musi być przekonany, że prezentacja na egzaminie to okazja do popisania się wiedzą, a także pokazania własnego wizerunku, talentu i umiejętności. Czasem obserwujemy, że rzetelnie zdobyta wiedza ucznia nie idzie w parze z umiejętnością przekazywania jej innym. Przygotowania do wystąpienia powinny więc stać się treningiem konstruktywnej autoprezentacji, pomóc uczniowi wyeksponować istotne treści, unikać kwestii drugorzędnych, radzić sobie ze stresem, efektywnie wykorzystywać komunikację niewerbalną. Ułatwieniem w przygotowaniu prezentacji jest stworzenie ramowego planu. Na tym etapie proponuję posłużenie się notatką nielinearną wg techniki T. Buzana, czyli mapą myśli (ang. mindmapping). Wartość tej metody polega na zmniejszaniu uczucia stresu, uruchamianiu asocjacyjnego mechanizmu pamięci, pobudzaniu kreatywności, kontroli procesu analitycznego i twórczego, a w efekcie na stworzeniu spójnej i uporządkowanej prezentacji. Następny etap to przygotowanie wizualnych materiałów pomocniczych (slajdy, handouty, folie prezentacyjne, plansze, prezentacje multimedialne). Materiały ilustracyjne dodatkowo angażują słuchaczy, przybliżają treści, uatrakcyjniają przemówienie. Konieczna jest tu jednak trafna ocena własnej umiejętności korzystania z takich materiałów.

Kto?

Wielu egzaminatorów ceni prezentację jako formę matury ustnej dlatego, że ma okazję usłyszeć dobrych mówców. Autor dobrej i przemyślanej prezentacji wykaże, że potrafi pracować ze źródłami z zakresu literatury podmiotu, dopełniając je literaturą przedmiotu, a także porządkować prezentację tak, by postawiona teza czy problem zostały logicznie wyjaśnione. Dobry mówca jest rozważny, dostrzega odbiorcę, konsekwentnie i logicznie realizuje temat, posługując się adekwatnym do niego językiem. Jest entuzjastą tematu, powtarza wiodący wątek, w umiarkowany sposób personalizuje swoje przemówienie, zwracając się w należyty sposób do słuchaczy. 

Przedstawianie siebie, czyli sztuka autoprezentacji

Tej sztuki uczymy młodzież na co dzień, prezentując swoje umiejętności komunikacji werbalnej, odbioru przekazów uczniowskich, empatycznego słuchania i wykorzystywania kodów niewerbalnych. Bardzo ważna jest otwartość i bezpośredniość nauczyciela wyrażana w kontakcie wzrokowym, uśmiechu, przejawach dobrego humoru, przyjaznej postawie ciała i mimice. Nauczyciel powinien posiąść umiejętność korelacji przekazu werbalnego z niewerbalnym, gestów ze słowami, których używa. Nasza własna osobowość i zachowanie wobec uczniów mogą stać się silną motywacją do doskonalenia tych cech, dzięki którym oni sami staną się przekonującym wzorem osobowym. 

Bibliografia:

Bocheńska K., Sztuka retoryki – uczeń w roli mówcy, WSiP, Warszawa 2005.

Brzeziński M., Pracować i nie zwariować, Wydawnictwo W.A.B, Warszawa 2008.

Campbel M.G., Jak przygotować profesjonalną prezentację, Wydawnictwo Wolters Kluwer Polska, Kraków 2007.

Kuziak M., Jak mówić, rozmawiać, przemawiać?, Wydawnictwo ParkEdukacja, Bielsko Biała 2005.

Kuziak M., Sztuka mówienia: poradnik praktyczny, Wydawnictwo ParkEdukacja, Warszawa 2008.

Miyata C., Mów śmiało!: ćwiczenia przygotowujące uczniów do wystąpień przed publicznością, Gdańskie Wydawnictwo Oświatowe, Gdańsk 2005.

Sanders T., Jak być lubianym: bądź sympatyczny i zrealizuj marzenia, Wydawnictwo Jacek Santorski, & Co Agencja Wydawnicza, Warszawa 2007.

Przypisy:

(1) M. Brzeziński, Pracować i nie zwariować, Wydawnictwo W.A.B, Warszawa 2008.

(2) Ibidem, s. 95-104.

Ada Maria Kurtycz – polonistka w VI Liceum Ogólnokształcącym w Szczecinie, autorka programu i warsztatów dla klas dziennikarskich, opiekunka szkolnej gazety Zbliżenia, edukatorka Salonu Edukacyjnego Empiria w Szczecinie.

Foto: KSAF AGH - udostępnione na licencji Creative Commons.