Box edukacyjny

Tu udostępniamy wiedzę - teoretyków i praktyków. Dla uczniów i nauczycieli.

Transformacja mediów> Sztuka informacji> Odbiór i tworzenie przekazów medialnych> Sztuka prezentacji i debaty> Film> Media publiczne> Czy wiesz że? (archiwum)> Pokój nauczycielski - inspiracje dydaktyczne> I edycja - Testy pierwszego etapu> I edycja - Testy drugiego etapu> I edycja - Broszura edukacyjna> II edycja - pytania i tematy> III edycja - pytania i tematy> IV edycja - pytania i tematy> V edycja - pytania i tematy>

Verba volant. Typy i formy przekazu z perspektywy szkolnego dziennikarstwa

Ada Maria Kurtycz

"(…) istnieje powszechna zgodność poglądów wobec faktu, że skuteczne uczestnictwo, a szczególnie samorządność wymaga zasadniczych transformacji polityki komunikowania i działania mediów" (1), wnioskowano w 1977 roku na konferencji UNESCO w Belgradzie, poświęconej promocji powszechnego udziału społeczeństw w komunikowaniu masowym. Eksperci traktują bowiem komunikowanie nie tylko jako działalność pojedynczych ludzi i grup, obejmującą proces przekazywania i wykorzystywania idei, faktów i innych danych. Jak precyzuje Jerzy Olędzki, powołując się na Raport Komisji MacBride’a z 1980 roku, główne funkcje komunikowania to: informowanie, socjalizacja, pobudzanie do działania, polemizowanie i dyskusje, edukacja, promowanie wartości kulturalnych, dostarczanie rozrywki oraz integracja społeczna.

Prowadząc od wielu lat szkolną gazetę, przekonałam się, że forma edukacji medialnej sprzyja aktywnemu uczestniczeniu w życiu publicznym wszystkich uczniów, motywuje i stymuluje ich aspiracje, pomaga wyjaśniać różne punkty widzenia na sprawy publiczne, przekazywać wiedzę w celu rozwoju intelektualnego, wpływać na rozwój poczucia estetyki, a także na poznanie i zrozumienie innych. Uczniowie tworzący gazetę wiedzą, że zdarzenie komunikacyjne jest skomplikowanym procesem wymiany informacji, na który ma wpływ wiele czynników. Kanały komunikacyjne, za pomocą których wysyłają przekaz do czytelników i wpływają na nich, zależą również od kontekstu. Ta świadomość pozwala aktywizować uczniów w szkolnym procesie podnoszenia efektywności wymiany informacji. Gazeta jest czymś namacalnym, trwałym, czymś, co zostaje; to zapis nie tylko szkolnych, ale także środowiskowych, krajowych, a nawet europejskich wydarzeń. Wakacyjne reportaże, felietony, lubiane przez uczniów wywiady, rysunki satyryczne, zdjęcia, fotoreportaże i newsy sprawiają, że choć słowa ulatują, szkolne „tu i teraz” zostaje w archiwach gazetowych i na elektronicznych nośnikach pamięci.

W gąszczu środków i form przekazu

Uczniowie wybierając klasy o profilu dziennikarskim, mają pełną świadomość, że jeszcze nigdy ludzkość nie dysponowała takim arsenałem środków komunikowania, jak dziś, toteż chcą z niego w pełni korzystać. Język, gest i mimika – przez tysiąclecia prymarne techniki przekazu – w XXI wieku wzbogacone zostały o nowe środki masowego przekazywania, utrwalania i przechowywania informacji. Pracę w szkolnej redakcji zaczynamy od ćwiczeń związanych z naturalnym, bezpośrednim, spersonalizowanym środkiem, jakim jest mowa. Ta znakomita forma komunikowania opierająca się na biologicznym wyposażeniu człowieka, wymaga bliskości fizycznej rozmówców, którzy są siebie świadomi, toteż sprzyja integracji uczniów już w pierwszym tygodniu pracy na warsztatach dziennikarskich, jakie od lat organizujemy dla klas pierwszych w Rewalu.

I choć T. Goban-Klas klasyfikuje mowę, obok gestów i mimiki, jako nietrwały środek komunikowania, gdyż nie nadaje się do utrwalania wiadomości w czasie i ma ograniczony zasięg w przestrzeni, z warsztatów wyjeżdżamy już ze świadomością, że dziennikarstwo może stać się formą utrwalania.

Uczniowie wiedzą, że pośrednim, sztucznym i zdepersonalizowanym środkiem komunikowania jest pismo, gdyż wymaga posługiwania się materiałami i narzędziami, zakłada brak fizycznej styczności z odbiorcami, umożliwia zwracanie się do nieznanych osób. Przyjmując, jak Maria Nowina-Konopka, za kryterium podziału form komunikowania sposób przekazywania wiadomości (2), wyodrębnić należy komunikowanie werbalne, które dokonuje się za pomocą słów w procesie czytania, pisania, mówienia i słuchania, zarówno w formie ustnej, jak i pisemnej, oraz niewerbalne (gestykulacja, dotyk, spojrzenie, ton głosu, sposób mówienia, wygląd zewnętrzny). Nauczyciele często doświadczają nieporozumień wynikających z niewiedzy swoich uczniów na temat komunikacji niewerbalnej. A więc i ten typ komunikacji powinien stać się przedmiotem ćwiczeń. Gesty i akty niewerbalne, łatwo przekładalne na słowa, pełnią w przekazie funkcję emblematów. Ilustratory to wszelkie znaki, jakimi posługuje się udzielający wywiadu rozmówca, a które szkolny dziennikarz musi przenieść na komunikowanie werbalne. Trudność może też sprawić uczniom opisanie wskaźników emocji, adaptatorów i regulatorów konwersacyjnych, z którymi zetkną się, przygotowując materiał do gazety. Warto, by opiekun koła dziennikarskiego poświęcił uwagę gestom, spojrzeniom i kontaktowi wzrokowemu, by nauczyć młodzież trafnego odczytywania zachowań niewerbalnych. Trzeba uczniom wskazywać zawarty w tych przekazach ładunek emocjonalny, bowiem spotykają się oni i będą się spotykać z komunikowaniem obojętnym, ciepłym, troskliwym czy lekceważącym. Szczególnie zajęcia z edukacji medialnej dają możliwość doskonalenia kompetencji komunikacyjnych, czego potwierdzeniem był dla mnie udział moich uczniów w konferencjach z redaktorem Piotrem Adamczewskim w „Polityce” czy redaktorem Wojciechem Mannem w radiowej „Trójce”.

Uwzględniając kontakt osobisty lub jego brak w trakcie komunikowania, mówimy o komunikowaniu bezpośrednim i pośrednim. Gdy nadawca nie oczekuje od odbiorcy komunikatu zwrotnego, mamy do czynienia z komunikowaniem jednokierunkowym, jeśli celem jest sprzężenie zwrotne – z komunikowaniem dwukierunkowym. Jeśli nadawca ma ten sam status co odbiorca, komunikowanie ma charakter symetryczny, w przeciwieństwie do niesymetrycznego, gdy jedna ze stron aktu komunikacyjnego ma pozycję uprzywilejowaną. W szkolnej gazecie uczymy się komunikowania formalnego, odmiennego od spontanicznych aktów komunikacyjnych. Polega ono na wykorzystaniu uznanych i powszechnie stosowanych uregulowań normatywnych, określaniu statusu stron oraz sposobu, czasu i miejsca przekazu. Uczniowie muszą wiedzieć, że tylko stosowanie uznanych reguł czyni wiarygodnym ich reportaż, wywiad albo news. Aby tak się stało, szkolni dziennikarze wykonują różne zadania. Oto przykłady:

  1.  Na podstawie nagrań różnych zdarzeń komunikacyjnych rozważ, na jakie zmysły szczególnie oddziałują?
  2.  Podaj przykłady komunikatów, które mogą oddziaływać na kilka zmysłów jednocześnie. Co należy zrobić, aby przekaz był skuteczny?
  3.  Na podstawie nagranego materiału ze spotkania redakcji z wybraną osobą oceń atuty mowy werbalnej i niewerbalnej.

Typy i modele przekazu

Klasyfikując typy i modele przekazu, należy uwzględnić zmiany wynikające z postępu technologicznego, przede wszystkim rozwój mediów interaktywnych, które wykorzystujemy w procesie edukacji medialnej. T. Goban-Klas podaje cztery podstawowe typy przekazu interpersonalnego charakterystycznego dla mediów interaktywnych, zaproponowane przez holenderskich uczonych Jana Bordewijka i Bena ven Kaama (3) (patrz: poniższy schemat).

Wykres

Gwałtowny przyrost liczby użytkowników nowych mediów oraz wielość typów komunikowania wpływają na proces rozprzestrzeniania się informacji. Komunikacja mass medialna dopełniana jest komunikacją instytucjonalną. Warto mieć także świadomość komunikatów, jakie przekazujemy sami sobie. Ten typ przekazu ma charakter intrapersonalny. I wreszcie, ze względu na cel komunikatu, wyróżniamy przekazy o charakterze informacyjnym (oparte na zasadzie wiarygodności nadawcy, wzmacniane wizualnie, obiektywne i neutralne) oraz perswazyjnym (mające nakłonić, zachęcić odbiorcę do zmiany postawy i do działania). W kontekście sytuacji komunikacyjnej i jej uczestników mówimy także o komunikowaniu grupowym i międzygrupowym. W praktyce szkolnego dziennikarstwa z takimi typami przekazu spotykamy się w czasie konferencji naukowych, debat i dyskusji panelowych, ale także podczas regularnych zebrań redakcyjnych.

Komunikacja a zachowania społeczne

Dzisiejszy odbiorca komunikatów ma możliwość szybkiego sprawdzenia ich rzetelności i sam może stać się nadawcą. Tę możliwość wykorzystujemy, redagując kolejne numery nasze-go pisma. Odbieramy informacje dotyczące naszego środowiska, weryfikujemy ich prawdziwość, następnie odnosimy je do bliższego nam kontekstu, budując nowy, bardziej aktualny przekaz. Pracujemy zespołowo, dbając o prawidłową komunikację w redakcji. Rozmawiamy o postępach i porażkach, relacjonując w zespole nasze poszczególne działania. Dyskusje prowadzi albo redaktor naczelny, albo sekretarz redakcji. Kilkunastominutowe, regularne spotkania sprzyjają konstruktywnej wymianie myśli. Na spotkaniach redakcyjnych przekazujemy sobie informacje, uświadamiamy każdemu jego rolę w redakcji, doceniamy zasługi.

Spotkania, które wzorem sprawnie i skutecznie działających firm określamy jako team briefing, stają się nie tylko podstawowym źródłem informacji, ale i kanałem, za pośrednictwem którego trafiamy do adresatów gazety. Stawiamy sobie warunek: musimy zachować dyscyplinę, żeby słowa, które tu padają, nie uleciały.

Zadania końcowe:

  1. Zaproponuj i zapisz różne sposoby komunikowania się Twojej redakcji ze środowiskiem szkoły i miasta.
  2. Przedstaw kilka symboli przestrzegających współczesnego odbiorcę przed zagrożeniami komunikacyjnymi.
  3. W redagowaniu gazety przeszkadzają Wam bariery komunikacyjne w kontaktach z niektórymi nauczycielami. Nazwij te bariery i zaproponuj, jak je zniwelować.

Typy i narzędzia przekazu w szkolnej gazecie:

Komunikacja bezpośrednia

Komunikacja pośrednia

Komunikaty mogą być przekazywane w formie pisemnej, obrazowej lub jako ich połączenie, komunikacja elektroniczna – e-mail, newsletter, elektroniczna postać gazety, Internet, video. Możliwa jest również interaktywność przekazu.

Komunikacja formalna

Przypisy:

(1) J. Olędzki, Komunikowanie w świecie, Oficyna Wydawnicza Aspra JR, Warszawa 2001, s. 40-41.

(2) M. Nowina-Konopka, Wiedza, informacja i komunikacja w rozwoju społeczeństwa informacyjnego, w: Społeczeństwo informacyjne. Istota. Rozwój. Wyzwania, WSiP, Warszawa 2006, s.108.

(3) T. Goban-Klas, Media i komunikowanie masowe. Teorie i analizy prasy, radia, telewizji i Internetu, WN PWN, Warszawa 1999, s. 77.

Ada Maria Kurtycz – polonistka w VI Liceum Ogólnokształcącym w Szczecinie, autorka programu i warsztatów dla klas dziennikarskich, opiekunka szkolnej gazety Zbliżenia, edukatorka Salonu Edukacyjnego Empiria w Szczecinie.

Foto: AltiV3c_128 - udostępnione na licencji Creative Commons.